{"id":629,"date":"2019-05-29T15:55:34","date_gmt":"2019-05-29T18:55:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/?page_id=629"},"modified":"2026-01-26T08:38:25","modified_gmt":"2026-01-26T11:38:25","slug":"tcc","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/tcc","title":{"rendered":"TCC E PFC"},"content":{"rendered":"\n<p>TCC E PROJETO FINAL DE CURSO (PFC)<\/p>\n\n\n\n<p>Os Trabalhos de Conclus\u00e3o de Curso (TCC) e Projetos Finais de Curso (PFC) s\u00e3o atividades <strong>obrigat\u00f3rias<\/strong> para integraliza\u00e7\u00e3o do curr\u00edculo, oferecendo\u00a0oportunidade de consolidar\u00a0conhecimentos e compet\u00eancias\u00a0desenvolvidos\u00a0ao\u00a0longo do curso sob orienta\u00e7\u00e3o\u00a0docente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Diferencia\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>por <\/strong><strong>curr\u00edculo<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>TCC (<\/strong><strong>Curr\u00edculos<\/strong><strong> 2005 e 2014):<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li>TCC I (8\u00ba semestre)<\/li>\n\n\n\n<li>TCC II (9\u00ba semestre)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>PFC (<\/strong><strong>Curr\u00edculo<\/strong><strong> 2023 e posteriores):<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li>Planejamento de Projeto Final de Curso (8\u00ba semestre)<\/li>\n\n\n\n<li>Projeto Final de Curso (9\u00ba semestre)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Todas as modalidades&nbsp;seguem as normas da Lei Federal n\u00ba 9.610\/1998 (Direitos&nbsp;Autorais), Diretrizes&nbsp;Curriculares&nbsp;Nacionais (DCNs 2019), Manual de Disserta\u00e7\u00f5es e Teses (MDT UFSM) e Projeto Pedag\u00f3gico do Curso.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Aten\u00e7\u00e3o<\/strong>: as informa\u00e7\u00f5es&nbsp;dispon\u00edveis&nbsp;nesta&nbsp;p\u00e1gina&nbsp;n\u00e3o&nbsp;isentam o estudante da leitura do Projeto Pedag\u00f3gico do Curso de Engenharia&nbsp;El\u00e9trica \u2013 Campus Santa Maria.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-7.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1131\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>MODALIDADES POR CURR\u00cdCULO<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>1. TCC &#8211; CURR\u00cdCULOS 2005 E 2014<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Estrutura<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; <strong>TCC I (8\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong>&nbsp;Planejamento e revis\u00e3o de literatura &#8211; <strong>TCC II (9\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong>&nbsp;Desenvolvimento, reda\u00e7\u00e3o e defesa<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Carga <\/strong><strong>hor\u00e1ria<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; TCC I: 60 horas &#8211; TCC II: 60 horas &#8211; <strong>Total:<\/strong> 120 horas<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Objetivo<\/strong><strong>:<\/strong>&nbsp;Realizar&nbsp;trabalho de pesquisa, desenvolvimento&nbsp;ou&nbsp;estudo de caso&nbsp;em&nbsp;\u00e1rea da Engenharia&nbsp;El\u00e9trica, consolidando a&nbsp;forma\u00e7\u00e3o&nbsp;acad\u00eamica.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-9.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1135\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>2. PFC &#8211; CURR\u00cdCULO 2023 E POSTERIORES<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Estrutura<\/strong><strong>:<\/strong>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8211; <strong>Planejamento <\/strong><strong>de <\/strong><strong>Projeto <\/strong><strong>Final de <\/strong><strong>Curso <\/strong><strong>(8\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>&#8211; UFSM00017):<\/strong> &#8211; 15h te\u00f3ricas + 15h pr\u00e1ticas = 30 horas<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Projeto Final de Curso (9\u00ba semestre- UFSM00018):<\/strong> &#8211; 0h te\u00f3ricas + 30h pr\u00e1ticas = 30 horas<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Total:<\/strong> 60 horas distribu\u00eddas&nbsp;em 2 semestres&nbsp;consecutivos<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Defini\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong>&nbsp;Projeto de engenharia OU projeto de pesquisa&nbsp;desenvolvido&nbsp;durante 1 ano, podendo&nbsp;estar&nbsp;vinculado a projetos de extens\u00e3o, ensino&nbsp;ou&nbsp;pesquisa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Objetivos<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Demonstrar\u00a0capacidade de articular compet\u00eancias\u00a0desenvolvidas\u00a0ao\u00a0longo do curso; &#8211; Assumir\u00a0atitude\u00a0investigativa, aut\u00f4noma e proativa; &#8211; Comprovar\u00a0capacidade de produ\u00e7\u00e3o de novos\u00a0conhecimentos e desenvolvimento de novas\u00a0tecnologias; &#8211; Realizar\u00a0avalia\u00e7\u00e3o\u00a0cr\u00edtico-reflexiva dos impactos das solu\u00e7\u00f5es (contextos social, legal, econ\u00f4mico, ambiental); &#8211; Comunicar-se eficazmente (formas escrita, oral e gr\u00e1fica).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Caracter\u00edsticas<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Realizado de forma individual; &#8211; Sob orienta\u00e7\u00e3o de docente\u00a0vinculado\u00a0ao\u00a0curso; &#8211; Pode ter coorientador (opcional).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-6.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1132\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>REQUISITOS DE ACESSO<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>TCC (Curr\u00edculos 2005 e 2014)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>TCC I (8\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong> &#8211; Requisito: ter completado&nbsp;<strong>2445 horas de <\/strong><strong>disciplina<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>TCC II (9\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong> &#8211; Requisito: ter completado&nbsp;<strong>2445 horas de <\/strong><strong>disciplina<\/strong> + <strong>aprova\u00e7\u00e3o<\/strong><strong> no TCC I<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>PFC (Curr\u00edculo 2023)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Planejamento<\/strong><strong>de PFC (8\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong> &#8211; Estar matriculado no 8\u00ba semestre do curr\u00edculo 2023; &#8211; Requisitos\u00a0espec\u00edficos\u00a0conforme grade curricular; &#8211; Ter tema\u00a0escolhido e orientador\u00a0definido.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Projeto<\/strong><strong>Final de <\/strong><strong>Curso<\/strong><strong>(9\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong> &#8211; Estar matriculado no 9\u00ba semestre; &#8211; Aprova\u00e7\u00e3o\u00a0na\u00a0disciplina\u00a0Planejamento de PFC (nota \u2265 7,0).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-4.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1128\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>MATR\u00cdCULA<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>Procedimento Geral (TCC e PFC)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Passo 1: <\/strong><strong>Escolher<\/strong><strong> o <\/strong><strong>orientador<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O aluno&nbsp;deve&nbsp;escolher o <strong>professor <\/strong><strong>orientador<\/strong> para o tema a desenvolver.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Passo 2: <\/strong><strong>Encaminhar <\/strong><strong>aceite<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Encaminhar o aceite do docente (pode ser troca de e-mails) para:<br>&nbsp;\ud83d\udce7 <strong>integrada1ct@ufsm.br<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A matr\u00edcula&nbsp;ser\u00e1&nbsp;viabilizada&nbsp;ap\u00f3s&nbsp;recebimento do aceite.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Observa\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> A Declara\u00e7\u00e3o formal do Professor Orientador\u00a0<strong>n\u00e3o <\/strong><strong>\u00e9 <\/strong><strong>mais <\/strong><strong>obrigat\u00f3ria<\/strong>. Basta encaminhar e-mail de aceite.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Passo 3: <\/strong><strong>Orientador <\/strong><strong>sem <\/strong><strong>v\u00ednculo <\/strong><strong>direto<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>N\u00e3o <\/strong><strong>ser\u00e1 <\/strong><strong>aceito <\/strong><strong>como <\/strong><strong>orientador <\/strong><strong>do cente <\/strong><strong>que <\/strong><strong>n\u00e3o <\/strong><strong>possuir <\/strong><strong>titula\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>m\u00ednima de <\/strong><strong>mestre <\/strong><strong>e <\/strong><strong>que <\/strong><strong>n\u00e3o <\/strong><strong>for professor regular do Centro de <\/strong><strong>Tecnologia <\/strong><strong>da UFSM<\/strong>. Em caso de comum acordo entre orientador, aluno e\u00a0coordena\u00e7\u00e3o do curso, o aluno poder\u00e1 contar com a coorienta\u00e7\u00e3o de um\u00a0engenheiro ou docente com ou sem v\u00ednculo direto com o Curso. O papel do\u00a0coorientador \u00e9 auxiliar o orientador nas tarefas de orienta\u00e7\u00e3o e avalia\u00e7\u00e3o.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1125\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>ORIENTA\u00c7\u00c3O<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>Orientador<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Qualifica\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Titula\u00e7\u00e3o\u00a0m\u00ednima: <strong>Mestre<\/strong> (PFC 2023); &#8211; Preferencialmente: Doutor; &#8211; Deve ser professor regular do Centro de Tecnologia da UFSM.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Responsabilidades<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Acompanhar o estudante\u00a0durante\u00a0todas as etapas de desenvolvimento; &#8211; Aprovar\u00a0vers\u00f5es do documento (para banca e vers\u00e3o final); &#8211; Compor a banca examinadora e convidar outros membros; &#8211; Avaliar o aluno (nota de acompanhamento: 30% no PFC 2023); &#8211; Comunicar\u00a0ao\u00a0coordenador\u00a0eventuais\u00a0problemas de desempenho.<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>Coorientador (opcional)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Aplic\u00e1vel <\/strong><strong>a TCC e PFC:<\/strong> &#8211; Pode ser engenheiro\u00a0ou\u00a0docente com ou\u00a0sem\u00a0v\u00ednculo\u00a0direto\u00a0ao\u00a0curso; &#8211; Papel: auxiliar orientador\u00a0nas\u00a0atividades de orienta\u00e7\u00e3o e avalia\u00e7\u00e3o.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-5.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1130\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>AVALIA\u00c7\u00c3O<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>TCC (Curr\u00edculos 2005 e 2014)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Composi\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>da <\/strong><strong>nota<\/strong><strong>final:<\/strong> &#8211; Avalia\u00e7\u00e3o do orientador; &#8211; Avalia\u00e7\u00e3o da banca examinadora\u00a0na\u00a0defesa\u00a0p\u00fablica.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Crit\u00e9rio<\/strong><strong> de <\/strong><strong>aprova\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Nota m\u00ednima: conforme&nbsp;normas&nbsp;gerais da UFSM (\u2265 7,0)<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-12.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1138\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>PFC (Curr\u00edculo 2023)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Avalia\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>do <\/strong><strong>Planejamento <\/strong><strong>(8\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A disciplina \u00e9 avaliada, no m\u00ednimo,&nbsp;em&nbsp;<strong>2 <\/strong><strong>parcelas<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Parcela<\/strong><strong>1 &#8211; <\/strong><strong>Avalia\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>do <\/strong><strong>Processo<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Sele\u00e7\u00e3o do tema de interesse; &#8211; M\u00e9todo cient\u00edffico e reda\u00e7\u00e3o\u00a0cient\u00edfica; &#8211; Revis\u00e3o de literatura, patentes e\/ou\u00a0normas\u00a0t\u00e9cnicas; &#8211; Planejamento do PFC.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Parcela<\/strong><strong>2 &#8211; <\/strong><strong>Avalia\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>Intermedi\u00e1ria<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Andamento da execu\u00e7\u00e3o do PFC; &#8211; Ao final: apresentar\u00a0revis\u00e3o\u00a0bibliogr\u00e1fica completa e metodologia\u00a0bem\u00a0definida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Crit\u00e9rio<\/strong><strong> de <\/strong><strong>aprova\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> Nota \u2265 7,0<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-8.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1133\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Avalia\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>do <\/strong><strong>Projeto <\/strong><strong>Final (9\u00ba <\/strong><strong>semestre<\/strong><strong>):<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Composi\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>da <\/strong><strong>Nota<\/strong><strong>Final:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Componente<\/td><td>Peso<\/td><td>Avaliador<\/td><\/tr><tr><td><strong>Acompanhamento<\/strong><\/td><td><strong>30%<\/strong><\/td><td>Orientador<\/td><\/tr><tr><td><strong>Documento<\/strong><strong> final<\/strong><\/td><td><strong>50%<\/strong><\/td><td>Banca examinadora<\/td><\/tr><tr><td><strong>Apresenta\u00e7\u00e3o<\/strong><strong> oral<\/strong><\/td><td><strong>20%<\/strong><\/td><td>Banca examinadora<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>F\u00f3rmula<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\">Nota Final = (0,30 \u00d7 Acompanhamento) + (0,50 \u00d7 Documento) + (0,20 \u00d7 Apresenta\u00e7\u00e3o)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Crit\u00e9rio <\/strong><strong>de <\/strong><strong>aprova\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> Nota final \u2265 <strong>7,0<\/strong> (sete\u00a0v\u00edrgula zero)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Importante<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; <strong>N\u00e3o <\/strong><strong>h\u00e1 <\/strong><strong>exame <\/strong><strong>de <\/strong><strong>recupera\u00e7\u00e3o<\/strong> &#8211; Reprova\u00e7\u00e3o\u00a0exige\u00a0rematr\u00edcula\u00a0na\u00a0disciplina.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Acompanhamento<\/strong><strong>(30%):<\/strong> &#8211; Avalia\u00e7\u00e3o\u00a0cont\u00ednua\u00a0pelo\u00a0orientador; &#8211; Crit\u00e9rios: dedica\u00e7\u00e3o, cumprimento de prazos, evolu\u00e7\u00e3o do trabalho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Documento <\/strong><strong>final (50%):<\/strong> &#8211; Avaliado pela banca examinadora; &#8211; Crit\u00e9rios: aspectos\u00a0formais da reda\u00e7\u00e3o, clareza\u00a0na\u00a0defini\u00e7\u00e3o do tema\/problema, objetivos, desenvolvimento (contextualiza\u00e7\u00e3o, justificativa, fundamenta\u00e7\u00e3o\u00a0te\u00f3rica, metodologia, apresenta\u00e7\u00e3o e discuss\u00e3o dos resultados), relev\u00e2ncia do trabalho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Apresenta\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>oral (20%):<\/strong> &#8211; Avaliada pela banca examinadora &#8211; Crit\u00e9rios: dom\u00ednio do conte\u00fado, organiza\u00e7\u00e3o da apresenta\u00e7\u00e3o, capacidade de comunicar\u00a0ideias e argumenta\u00e7\u00f5es, coer\u00eancia com trabalho\u00a0escrito.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1127\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>ESTRUTURA DO DOCUMENTO FINAL (PFC 2023)<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Normas <\/strong><strong>gerais<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Seguir&nbsp;<strong>Manual de <\/strong><strong>Disserta\u00e7\u00f5es<\/strong><strong> e <\/strong><strong>Teses<\/strong><strong> (MDT UFSM)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Duas <\/strong><strong>op\u00e7\u00f5es<\/strong><strong> de <\/strong><strong>formato<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>Op\u00e7\u00e3o 1 &#8211; Formato Tradicional<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Documento\u00a0\u00fanico\u00a0seguindo MDT UFSM com estrutura: &#8211; Capa e folha de rosto; &#8211; Resumo e abstract; &#8211; Sum\u00e1rio, listas; &#8211; Introdu\u00e7\u00e3o; &#8211; Revis\u00e3o de literatura; &#8211; Metodologia; &#8211; Desenvolvimento e resultados; &#8211; Conclus\u00f5es; &#8211; Refer\u00eancias\u00a0bibliogr\u00e1ficas; &#8211; Anexos (se necess\u00e1rio).<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><a>Op\u00e7\u00e3o 2 &#8211; Formato com Artigos&nbsp;Cient\u00edficos (OPCIONAL)<\/a><\/h5>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>O <\/strong><strong>documento <\/strong><strong>pode <\/strong><strong>ser <\/strong><strong>composto <\/strong><strong>de <\/strong><strong>artigos <\/strong><strong>cient\u00edficos<\/strong> se o aluno\u00a0optar:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Requisitos<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Artigos\u00a0completos a serem\u00a0<strong>submetidos <\/strong><strong>ou <\/strong><strong>aceitos<\/strong> para publica\u00e7\u00e3o; &#8211; Congressos\u00a0cient\u00edficos\u00a0ou\u00a0revistas\u00a0indexadas\u00a0nas\u00a0\u00e1reas\u00a0afins \u00e0 Engenharia\u00a0El\u00e9trica; &#8211; Podem ser escritos\u00a0em\u00a0l\u00edngua\u00a0estrangeira; &#8211; Formatados\u00a0conforme\u00a0normas do local de publica\u00e7\u00e3o; &#8211; <strong>Aluno <\/strong><strong>deve <\/strong><strong>ser 1\u00ba <\/strong><strong>autor<\/strong><strong>de <\/strong><strong>pelo <\/strong><strong>menos <\/strong><strong>UM <\/strong><strong>artigo<\/strong>; &#8211; <strong>Orientador <\/strong><strong>deve <\/strong><strong>ser <\/strong><strong>coautor <\/strong><strong>de TODOS <\/strong><strong>os <\/strong><strong>artigos<\/strong>; &#8211; Mencionar\u00a0t\u00edtulo e ISSN da revista\/congresso no in\u00edcio de cada\u00a0cap\u00edtulo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Importante<\/strong><strong>:<\/strong>\u00a0Artigos\u00a0cient\u00edficos\u00a0<strong>N\u00c3O <\/strong><strong>s\u00e3o <\/strong><strong>obrigat\u00f3rios<\/strong>. S\u00e3o uma\u00a0op\u00e7\u00e3o de formato de apresenta\u00e7\u00e3o do documento final.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-4.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1129\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>DEFESA P\u00daBLICA<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Banca <\/strong><strong>examinadora<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Presidida\u00a0pelo\u00a0orientador; &#8211; Composta\u00a0por\u00a0orientador + membros\u00a0convidados\u00a0pelo\u00a0orientador; &#8211; N\u00famero de membros: conforme\u00a0pr\u00e1tica do curso.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Procedimento<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Apresenta\u00e7\u00e3o oral pelo\u00a0aluno; &#8211; Argui\u00e7\u00e3o pela banca; &#8211; Reuni\u00e3o da banca (sem\u00a0presen\u00e7a do aluno) para deliberar\u00a0sobre\u00a0aprova\u00e7\u00e3o\/reprova\u00e7\u00e3o; &#8211; Comunica\u00e7\u00e3o do resultado\u00a0ao\u00a0aluno.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Aprova\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Nota final \u2265 7,0; &#8211; Aluno\u00a0deve\u00a0realizar\u00a0corre\u00e7\u00f5es\u00a0sugeridas pela banca.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-11.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1137\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>PRAZO PARA CORRE\u00c7\u00d5ES E ENTREGA FINAL<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Prazo<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Aluno\u00a0deve\u00a0entregar\u00a0ao\u00a0orientador o documento digital do PFC com corre\u00e7\u00f5es &#8211; <strong>At\u00e9 <\/strong><strong>1 <\/strong><strong>dia <\/strong><strong>antes da data de <\/strong><strong>encerramento <\/strong><strong>dos <\/strong><strong>Di\u00e1rios <\/strong><strong>de Classe<\/strong> (conforme\u00a0Calend\u00e1rio UFSM).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Observa\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Corre\u00e7\u00e3o do documento\u00a0n\u00e3o altera a nota atribu\u00edda pela banca; &#8211; \u00c9 requisito para publica\u00e7\u00e3o da nota final;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Cabe <\/strong><strong>ao <\/strong><strong>orientador<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Incluir\u00a0c\u00f3pia digital no processo de homologa\u00e7\u00e3o de defesa de PFC; &#8211; Juntamente com demais\u00a0documentos\u00a0exigidos pela Coordena\u00e7\u00e3o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Cabe \u00e0 <\/strong><strong>Coordena\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Providenciar\u00a0publica\u00e7\u00e3o do PFC no Reposit\u00f3rio Digital da UFSM.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-14.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1140\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>POL\u00cdTICA DE PL\u00c1GIO E INTEGRIDADE ACAD\u00caMICA<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Base legal:<\/strong> Lei Federal n\u00ba 9.610\/1998 (Direitos&nbsp;Autorais)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Em <\/strong><strong>caso <\/strong><strong>de <\/strong><strong>pl\u00e1gio <\/strong><strong>comprovado <\/strong><strong>ou <\/strong><strong>compra <\/strong><strong>de <\/strong><strong>trabalhos<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Reprova\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>imediata<\/strong>\u00a0na\u00a0disciplina de PFC\/TCC (nota 0).<\/li>\n\n\n\n<li>Sujeito a <strong>penalidades <\/strong><strong>administrativas <\/strong><strong>internas<\/strong> da UFSM.<\/li>\n\n\n\n<li>Sujeito \u00e0 <strong>legisla\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>jur\u00eddica <\/strong><strong>correspondente<\/strong> (responsabilidade civil e criminal).<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Defini\u00e7\u00e3o<\/strong><strong>de <\/strong><strong>pl\u00e1gio<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Reprodu\u00e7\u00e3o total ou\u00a0parcial de obra\u00a0intelectual de terceiros\u00a0sem\u00a0devida\u00a0cita\u00e7\u00e3o; &#8211; Apropria\u00e7\u00e3o\u00a0indevida de ideia, pesquisa\u00a0ou\u00a0trabalho\u00a0alheio &#8211; Apresentar\u00a0trabalho de terceiro\u00a0como\u00a0pr\u00f3prio.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Responsabilidades<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; <strong>Aluno<\/strong><strong>:<\/strong>\u00a0responsabilidade final por\u00a0autoria e integridade; &#8211; <strong>Orientador<\/strong><strong>:<\/strong>\u00a0verifica\u00e7\u00e3o\u00a0pr\u00e9via e orienta\u00e7\u00e3o\u00a0sobre\u00a0cita\u00e7\u00e3o\u00a0adequada.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Utiliza\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>de\u00a0 LLMs <\/strong><strong>(Large Language Models) (<\/strong><strong>Intelig\u00eancia<\/strong><strong>Artificial): <\/strong>A utiliza\u00e7\u00e3o\u00a0ou\u00a0n\u00e3o\u00a0deste\u00a0recurso\u00a0dever\u00e1 ser adotada\u00a0em\u00a0comum\u00a0acordo entre o aluno e seu\u00a0orientador. Ainda, a\u00a0aprova\u00e7\u00e3o de trabalhos\u00a0usando\u00a0estas ferramentas estar\u00e1\u00a0condicionada \u00e0 avalia\u00e7\u00e3o do orientador e da banca avaliadora.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-13.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1139\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>DOCUMENTA\u00c7\u00c3O E PROCEDIMENTOS AP\u00d3S DEFESA<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Momento <\/strong><strong>de <\/strong><strong>realizar <\/strong><strong>a <\/strong><strong>defesa<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ap\u00f3s a\u00a0finaliza\u00e7\u00e3o do trabalho, o aluno\u00a0deve\u00a0agendar\u00a0apresenta\u00e7\u00e3o\u00a0em\u00a0formul\u00e1rio\u00a0disponibilizado pela coordena\u00e7\u00e3o, preferencialmente\u00a0ao final de cada\u00a0semestre. A Coordena\u00e7\u00e3o do Curso de Engenharia El\u00e9trica faculta a possibilidade de defesa dos trabalhos em qualquer data.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Documentos<\/strong><strong> para <\/strong><strong>defesa<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Ficha de Avalia\u00e7\u00e3o;<\/li>\n\n\n\n<li>Disponibilizada\u00a0aos\u00a0membros da banca para avalia\u00e7\u00e3o.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Trabalhos <\/strong><strong>finalizados<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ap\u00f3s\u00a0defesa e corre\u00e7\u00f5es, encaminhar\u00a0c\u00f3pia digital do TCC\/PFC finalizado: A documenta\u00e7\u00e3o\u00a0necess\u00e1ria\u00a0dever\u00e1 ser inserida\u00a0em\u00a0processo PEN-SIE. No processo\u00a0devem ser inseridos, no m\u00ednimo: &#8211; Ficha de avalia\u00e7\u00e3o do TCC\/PFC; \u2013 Documento final, com as corre\u00e7\u00f5es\u00a0solicitadas; \u2013 Autoriza\u00e7\u00e3o para a publica\u00e7\u00e3o on-line do trabalho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reposit\u00f3rioDigital:<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/repositorio.ufsm.br\/handle\/1\/14825\">Manancial da UFSM<\/a><\/p>\n\n\n\n<p><a style=\"color: #204c90\" href=\"https:\/\/repositorio.ufsm.br\/handle\/1\/14825\">TCCs publicados no Reposit\u00f3rio Digital da UFSM&nbsp;<\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>FORMUL\u00c1RIOS E DOCUMENTOS<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Anexos <\/strong><strong>dispon\u00edveis<\/strong><strong>:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group is-nowrap is-layout-flex wp-container-core-group-is-layout-8f761849 wp-block-group-is-layout-flex\">\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-content\/uploads\/sites\/426\/2018\/11\/FICHA_AVALIACAO_TCC-2.docx\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">&nbsp;Ficha de Avalia\u00e7\u00e3o de Trabalho de Conclus\u00e3o de Curso (arquivo vnd.openxmlformats-officedocument.wordprocessingml.document, 270 KB)<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/docs.google.com\/spreadsheets\/d\/19sJ42rQ9lrYDx6U6826Yq1T3b5fui4PzqC8H8HTn9J8\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Ficha de avalia\u00e7\u00e3o do TCC II em Planilha com c\u00e1lculo autom\u00e1tico<\/a>.<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-content\/uploads\/sites\/426\/2018\/11\/DECLARACAOORIENTADOR-TCC-1.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">&nbsp;DECLARA\u00c7\u00c3O DO ORIENTADOR&nbsp; (arquivo pdf, 256 KB)<\/a><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-3.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1126\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>REFER\u00caNCIAS NORMATIVAS<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Legisla\u00e7\u00e3o<\/strong><strong> e <\/strong><strong>normas<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; Lei Federal n\u00ba 9.610\/1998 (Direitos&nbsp;Autorais) &#8211; Resolu\u00e7\u00e3o CNE\/CES n\u00ba 2\/2019 (Diretrizes&nbsp;Curriculares&nbsp;Nacionais &#8211; Engenharia) &#8211; Manual de Disserta\u00e7\u00f5es e Teses (MDT UFSM) &#8211; Edi\u00e7\u00e3o&nbsp;vigente &#8211; Projeto Pedag\u00f3gico do Curso &#8211; Engenharia&nbsp;El\u00e9trica (PPC 2023) &#8211; Se\u00e7\u00e3o 7.2 &#8211; Resolu\u00e7\u00f5es&nbsp;internas da UFSM<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2\" height=\"4\" src=\"https:\/\/www.ufsm.br\/app\/uploads\/sites\/426\/2026\/01\/image-15.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1141\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a><em>CONTATO<\/em><\/a><\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Coordena\u00e7\u00e3o <\/strong><strong>do <\/strong><strong>Curso<\/strong><strong>:<\/strong> &#8211; E-mail: integrada1ct@ufsm.br &#8211; Localiza\u00e7\u00e3o: Centro de Tecnologia &#8211; UFSM, Santa Maria\/RS<\/p>\n\n\n\n<p><strong>D\u00favidas:<\/strong> &#8211; Entre em&nbsp;contato com a Coordena\u00e7\u00e3o do Curso &#8211; Ou com seu&nbsp;orientador<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h4 class=\"wp-block-heading\">&nbsp;<\/h4>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>TCC E PROJETO FINAL DE CURSO (PFC) Os Trabalhos de Conclus\u00e3o de Curso (TCC) e Projetos Finais de Curso (PFC) s\u00e3o atividades obrigat\u00f3rias para integraliza\u00e7\u00e3o do curr\u00edculo, oferecendo\u00a0oportunidade de consolidar\u00a0conhecimentos e compet\u00eancias\u00a0desenvolvidos\u00a0ao\u00a0longo do curso sob orienta\u00e7\u00e3o\u00a0docente. Diferencia\u00e7\u00e3o por curr\u00edculo: Todas as modalidades&nbsp;seguem as normas da Lei Federal n\u00ba 9.610\/1998 (Direitos&nbsp;Autorais), Diretrizes&nbsp;Curriculares&nbsp;Nacionais (DCNs 2019), Manual de [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":487,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-629","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/629","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/users\/487"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=629"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/629\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=629"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=629"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufsm.br\/cursos\/graduacao\/santa-maria\/engenharia-eletrica\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=629"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}